अलविदा नाना : हिन्दी सिनेमामा चरित्रलाई जीवन्त बनाउने महान् अभिनेता रहेनन्

२२ असाेज,बारा । भारतीय सिनेमा जगत्का शक्तिशाली अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ।

 बिहीबार बिहान गोवास्थित डोना पाउलाको निवासमा गम्भीर हृदयाघातपछि उनलाई अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। चिकित्सकका अनुसार करिब ४५ मिनेटसम्म निरन्तर हृदय–फोक्सो पुनर्जीवन प्रयास गरिए पनि उनलाई बचाउन सकिएन। बिहान करिब ५ः२० बजे उनको निधन भएको जनाइएको छ।

नाना पाटेकरको निधनसँगै भारतीय चलचित्रले केवल एक अभिनेता गुमाएको छैन, संवाद बोल्ने शैली, आँखाको भाव, आवाज र अभिनयबाट पात्रलाई जीवन्त बनाउने एउटा विशिष्ट अध्याय गुमाएको छ।

जन्मदेखि अभिनयसम्म

नाना पाटेकरको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर हो। उनको जन्म १ जनवरी १९५१ मा महाराष्ट्रको मुरुड–जञ्जिरामा भएको थियो। सामान्य परिवेशबाट आएका पाटेकरले कला र अभिनयलाई आफ्नो जीवनको बाटो बनाए।

 रंगमञ्चबाट अभिनय यात्राको सुरुआत गरेका उनले पछि चलचित्रमा प्रवेश गरे। हिन्दी चलचित्रमा उनको औपचारिक प्रवेश १९७८ को ‘गमन’बाट भएको थियो। सुरुआती चरणमा उनले ठूला नायकभन्दा फरक किसिमका चरित्र र सहायक भूमिकामार्फत आफ्नो अभिनय क्षमता देखाउँदै गए।

‘परिन्दा’ले बदल्यो पहिचान

 सन् १९८० को दशकमा ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘अन्धा युद्ध’, ‘मोहरे’ र ‘सलाम बम्बे!’ जस्ता चलचित्रमा उनले प्रभावशाली भूमिका निर्वाह गरे। तर सन् १९८९ को ‘परिन्दा’ उनको करियरको महत्वपूर्ण मोड बन्यो।

त्यसमा उनले निर्वाह गरेको अपराधी चरित्रले उनलाई दर्शक र समीक्षकबीच अलग पहिचान दिलायो। यही भूमिकाका लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारअन्तर्गत उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको सम्मान प्राप्त गरे।

 ‘क्रान्तिवीर’बाट राष्ट्रिय स्तरको शिखर

 सन् १९९४ मा आएको ‘क्रान्तिवीर’ नाना पाटेकरको करियरकै सबैभन्दा चर्चित चलचित्रमध्ये एक बन्यो। चलचित्रमा उनले प्रताप नारायण तिलकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। यस भूमिकाका लागि उनले उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरे।

उनको संवाद बोल्ने शैली, आक्रोश, भावनात्मक अभिव्यक्ति र चरित्रमा डुब्ने क्षमताले ‘क्रान्तिवीर’लाई उनको अभिनय यात्राको महत्वपूर्ण अध्याय बनायो।

 ‘अग्निसाक्षी’मा अर्को राष्ट्रिय पुरस्कार

सन् १९९६ को ‘अग्निसाक्षी’मा उनले जटिल र मनोवैज्ञानिक चरित्र निर्वाह गरे। उक्त भूमिकाका लागि पनि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारअन्तर्गत उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको सम्मान प्राप्त गरे। यससँगै राष्ट्रिय पुरस्कारमा उनको प्रभाव अझ बलियो बन्यो।

 खलनायकदेखि हास्य भूमिकासम्म

 नाना पाटेकर कुनै एउटै किसिमको भूमिकामा सीमित रहेनन्। गम्भीर अभिनेता, खलनायक, प्रहरी अधिकारी, सामाजिक चरित्रदेखि हास्य भूमिकासम्म उनले आफूलाई फरक–फरक रूपमा प्रस्तुत गरे। ‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीति’, ‘वेलकम’, ‘शक्ति : द पावर’, ‘नटसम्राट’ लगायतका चलचित्रले उनको अभिनयको विविधता देखाए।

 विशेषगरी ‘वेलकम’ मा उदय शेट्टीको भूमिकाले उनलाई नयाँ पुस्ताका दर्शकमाझ समेत लोकप्रिय बनायो। गम्भीर र आक्रामक पात्रमा चर्चित अभिनेता हास्य भूमिकामा पनि उत्तिकै प्रभावशाली देखिए।

 अभिनेता मात्र होइन, निर्देशक र लेखक पनि

 नाना पाटेकर अभिनयमा मात्र सीमित रहेनन्। उनले चलचित्र लेखन र निर्देशनमा समेत काम गरे। उनको निर्देशनमा बनेको ‘प्रहार : द फाइनल अट्याक’ उनको सिर्जनात्मक यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो।

यसले उनी केवल पर्दामा अभिनय गर्ने कलाकार नभई चलचित्र निर्माणको विभिन्न पक्ष बुझ्ने सर्जक पनि रहेको देखायो।

 पुरस्कार र सम्मान

 नाना पाटेकरले आफ्नो लामो फिल्मी यात्रामा थुप्रै प्रतिष्ठित पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरेका छन्। उनले तीनपटक राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार जितेका थिए—‘परिन्दा’का लागि उत्कृष्ट सहायक अभिनेता, ‘क्रान्तिवीर’का लागि उत्कृष्ट अभिनेता र ‘अग्निसाक्षी’का लागि उत्कृष्ट सहायक अभिनेताका रूपमा।

 त्यसैगरी उनले फिल्मफेयर पुरस्कारलगायत विभिन्न प्रतिष्ठित चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरे। ‘अंगार’का लागि खलनायकको भूमिकामा समेत उनले फिल्मफेयर सम्मान पाए।

भारतीय चलचित्र र कलाक्षेत्रमा उनको योगदानको कदर गर्दै भारत सरकारले सन् २०१३ मा पद्मश्रीबाट सम्मान गरेको थियो।

चार दशकभन्दा लामो अभिनय यात्रा

नाना पाटेकरको अभिनय यात्रा चार दशकभन्दा लामो रह्यो। हिन्दी र मराठी दुवै चलचित्रमा उनले आफ्नो प्रभाव छोडे। उनको विशेषता थियो—संवादलाई केवल बोल्ने होइन, पात्रको मनोविज्ञानसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने।

 त्यसैले उनका कतिपय संवाद चलचित्रको दृश्य सकिएपछि पनि दर्शकको स्मृतिमा रहन्थे। पर्दामा उनी प्रायः चर्को आवाज, तीखो संवाद र कठोर भावभंगिमाका लागि चिनिन्थे।

तर यही बाहिरी कठोरताभित्र पात्रको पीडा, आक्रोश र संवेदनालाई देखाउने उनको शैलीले उनलाई अरू अभिनेताभन्दा अलग बनायो।

अन्तिम अध्याय

 ७५ वर्षको उमेरसम्म पनि नाना पाटेकर चलचित्रमा सक्रिय थिए। उनको पछिल्लो अभिनय यात्रामा ‘सुबेदार’समेत रहेको छ, जसमा उनले अनिल कपुरसँग काम गरेका थिए।

 बिहीबार उनको निधनको खबरसँगै भारतीय चलचित्र क्षेत्रमा शोक छाएको छ। नाना पाटेकर अब पर्दामा देखिने छैनन्। तर ‘परिन्दा’को अपराधी, ‘क्रान्तिवीर’को विद्रोही, ‘अब तक छप्पन’को प्रहरी, ‘नटसम्राट’को रंगकर्मी र ‘वेलकम’को उदय शेट्टीजस्ता उनका चरित्रहरू भने भारतीय सिनेमाको इतिहासमा लामो समयसम्म जीवित रहनेछन्।

उनको परिचय एउटा अभिनेतामा मात्र सीमित थिएन—उनी आफैंमा एउटा अभिनय शैली थिए। उनको अन्तिम संस्कार पुणेमा गरिने तयारी भइरहेको छ। साथै महाराष्ट्र सरकारले उनलाई राजकीय सम्मानका साथ अन्तिम बिदाइ दिने निर्णय गरेको जनाइएको छ। यद्यपि अन्तिम संस्कारको ठ्याक्कै स्थान र समय भने परिवार तथा सम्बन्धित निकायबाट औपचारिक रूपमा सार्वजनिक हुन बाँकी छ।एजेन्सीकाे सहयाेगमा